طب اهل بیت(ع)ویژگی های آب های معدنی وآشامیدنی

آب های معدنی وآشامیدنی

آب های معدنی وآشامیدنی

آب های معدنی وآشامیدنی

درباره ی نویسنده:

سرکار خانم دکتر اشرف السادات مصباح در سال ۱۳۲۰ در شهر اراک زاده شد . در سال ۱۳۴۵ لیسانس و فوق لیسانس خود را در رشته ی شیمی از دانشکده ی علوم دانشگاه تهران و با درجه ی ممتاز گرفت .

سپس راهی فرانسه گردید . در آغاز فوق لیسانس شیمی هسته ای را از دانشگاه پاریس به دست آورد و سپس از همان دانشگاه مفتخر به دریافت دکترای انرژی و آلودگی هسته ای با درجه ی “بسیار افتخار آمیز” شد.

 

آب چشمه
ایشان پس از پایان تحصیلات دانشگاهی به میهن بازگشت و سرپرستی آزمایشگاه های مرکز کشت و صنعت کارون اهواز را بر عهده گرفت . از سال ۱۳۶۳ تا سال ۱۳۸۱ در دانشگاه های علوم پزشکی تهران ، تربیت مدرس و دانشکده ی محیط زیست دانشگاه تهران به تدریس پرداخت و بیش از ۳۵ پایان نامه ی کارشناسی ارشد و دکتری را مشاوره و راهنمایی کرد .

همچنین به عنوان همکار و سرپرست در شماری از طرح های ملی در زمینه های هسته ای و محیط زیست به کار پرداخت . افزون بر مقالات بسیاری که در نشریات ایرانی و جهانی، به سه زبان فارسی ، انگلیسی و فرانسه از ایشان منتشر شده ، سه کتاب هم از سرکار خانم دکتر مصباح به چاپ رسیده است . این کتاب ها عبارتند از : بهداشت پرتوهای یون ساز ( دانشگاه تهران ـ ۱۳۷۶ ) ، از هیروشیما تا نابودی جهان ( اثرات زیست محیطی انفجارات هسته ای ـ نشر سالمی ـ ۱۳۸۰ ) و بهداشت و کاربرد رادیوایزوتوپها در پزشکی ( زیر چاپ)

 

بررسی چشمه های آب گرم و معدنی ایران ( بخش نخست)

منشاء آبهای معدنی :

آبهای معدنی دارای سه منشاء سطحی، عمقی و مخلوط هستند. آبهای با منشاء سطحی که به آبهای ژئوترمال معروفند، دارای منشاء خارجی هستند و از فرو رفتن آب به عمق زمین و گاهی تا اعماق زیاد به وجود می آیند . در حین نفوذ بسیاری از مواد شیمیایی را در خود حل می کنند و سپس از طریق شکاف های زمین به خارج جریان پیدا می کنند. آبهای ژئوترمال اغلب گرم هستند و حرارتی در حدود ۳۵ تا ۴۰ درجه سانتیگراد دارند و خواص فیزیکو شیمیایی آنها بستگی به زمین هایی دارد که از آن عبور کرده اند.

آبهای با منشاء عمقی معمولاً از اعماق زیاد زمین نشات گرفته اند و حاصل بخار آخرین مرحله ی مگمای درون زمین هستند. ( مواد مذاب و سیال درون زمین را مگما گویند ) این آبها معمولاً منشاء آتشفشانی دارند و نیروی بیرون ریزنده ی آنها بخار آب و گازهای پرفشار محلول در آنها است. اغلب آبهای موجود در طبیعت، منشاء خارجی دارند و فقط کمی از آنها دارای منشاء عمقی اند .

اما آبهای معدنی با منشاء مخلوط معمولاً آمیزه ای از انواع سطحی و عمقی هستند . این آبها به هنگام بیرون آمدن با آبهای سطحی در آمیخته می شوند .

آب چشمه های معدنی غالباً پس از طی مراحلی از لایه های مختلف زمین عبور می کند و از محلی به نام مظهر چشمه به خارج جریان می یابد. منطقه ی خروج آب معمولاً در نقاط پایین دست مانند کف دریاها یا مجاور بستر رودخانه ها است. ولی بعضی چشمه ها نیز در ارتفاعات زیاد دیده شده اند . به هرحال وجود کوههای فراوان، چین خوردگی ها و به خصوص شکستگی و گسل ها از عوامل مهم خروج آب چشمه های معدنی هستند. اغلب این آبها در هنگام خروج از خود رسوباتی به جای می گذارند یا در مورد آبهای آهن دار به ایجاد رگه های فلزی منجر می شوند که گاه به رنگهای مختلف در می آید و منظره ی بسیار زیبایی را به وجود می آورد. وجود گل و لای نیز در اغلب چشمه های معدنی سبب کاربرد درمانی می شود. آبهای معدنی اگر به جای خروج از یک شکاف، از شکافهای متعدد خارج شوند، مظهرهای چندگانه به وجود می آورند . چنانچه در منطقه ، عوامل آلاینده وجود داشته باشد منجر به آلودگی آب می شود. بنابراین لازم است ضوابط بهداشتی جهت استفاده از آبهای معدنی کاملاً در نظر گرفته شود.

کار بهره برداری از آبهای معدنی کاپتاژ نامیده می شود که باید با روش صحیح و اصولی انجام شود تا از کاهش آبدهی چشمه جلوگیری شود و کیفیت آب مانند درجه حرارت و غلظت و گازهای مختلف در آن حفظ شود و از آلوده شدن آن نیز کاملاً جلوگیری به عمل آید. مساله ی مهم دیگر وجود آبهای رادیواکتیو است که اغلب دارای گاز رادون هستند و باید از اتلاف آن پرهیز شود. زیرا هم گران قیمت هستند و کاربرد درمانی دارند و هم برای گیاهان و دام ها خطرناک هستند . گاهی لازم است گازهای رادیواکتیو را به نحوی از آب جدا کرد و به صورت اختصاصی مورد استفاده قرار داد. به علاوه آبهای معدنی هنگام خروج نباید با آبهای سطحی مخلوط شوند، زیرا از اثرات درمانی آنها کاسته می شود. در هر حال عمل استخراج و بهره برداری باید با نهایت دقت و با توجه به تجربیات و بررسی های زمین شناسی و تحت ضوابط بهداشتی ویژه انجام شود، بنابر این در این رابطه همکاری متخصصان زمین شناسی، آب شناسی، مهندسان فنی، شیمی دانها و میکرب شناسان کاملاً ضروری است.

خواص فیزیکو شیمیایی آبهای معدنی :

واکنش های شیمیایی و فیزیکی را که همزمان بر روی مواد انجام می شود، واکنش های فیزیکوشیمیایی می نامیم . ( مثلاً تغییر دما یا فشار را واکنشی فیزیکی و حل شدن گاز در مایع و همچنین تغییر ساختار شیمیایی ماده را واکنش شیمیایی می نامیم ) آبهای معدنی بر حسب نوع مواد شیمیایی محلول در آنها دارای ویژگیهای ظاهری متفاوتند. به عنوان مثال آبهای گوگردی اغلب کم و بیش کدرند که پس از خارج شدن بر اثر اکسیداسیون در مقابل هوا به رسوبات زرد رنگ گوگردی تبدیل می شوند. آبهای معدنی معمولاً بدون رنگ هستند، ولی گاهی وجود بعضی از املاح مانند آهن آب را به رنگ قرمز در می آورد (مانند آب آهن نزدیک چشمه ی آبعلی). به علت وجود بعضی گازها مانند گاز سولفید ئیدروژن آبهای معدنی ممکن است بدبو باشند . طعم آبهای معدنی نیز بستگی به نمک های محلول در آنها دارد. به همین جهت آبهای دارای یون کلرید شور و آبهای منیزیم دار ، تلخ مزه هستند .

آبدهی چشمه ها:

آبدهی چشمه به حجم آب خروجی در واحد زمان گفته می شود که بر حسب لیتر بر ثانیه یا متر مکعب بر ثانیه بیان می شود. آبدهی چشمه ها ثابت نیست و نسبت به فصل های مختلف سال با عواملی نظیر تغییر فشار آتمسفر، میزان باران، ذوب برفها و یخچالها و بسته شدن مجرای خروجی آب تغییر می کند. بعضی از چشمه ها آبدهی زیاد دارند . به عنوان مثال آبدهی چشمه موتیه فرانسه ۲۰۰۰ لیتر در دقیقه و آبدهی چشمه گاومیش گلی سرعین اردبیل ۳۰۰۰ لیتر در دقیقه است. آبدهی مجموع چشمه های معدنی فرانسه ۷۰ هزار متر مکعب در روز و معادل یکصدم آبدهی رودخانه سن پاریس است.

سرعین اردبیل ـ چشمه ی گاومیش گلی ـ عکس : ولی الله شمشیربندی ـ

سرعین اردبیل ـ چشمه ی گاومیش گلی ـ عکس : ولی الله شمشیربندی ۱۳۵۵

دمای آب :

درجه حرارت آبهای معدنی یکی از ویژگی های مهمی است که در آب درمانی بسیار تاثیرگذار است. سه عامل می تواند منشاء حرارتی آبهای معدنی باشد :

الف ) ژئوترمیک یا زمین گرمایی : به این معنا که بالا رفتن دمای آب در نتیجه ی گرما و حرارت مرکزی زمین باشد .

ب ) ولکانیک : یعنی آب ، گرمای خود را از منشاء آتش فشانی بگیرد .

ج ) فعل و انفعال های فیزیکوشیمیایی درون زمینی .

درجه حرارت آبهای معدنی همچنین با حرکات ارتعاشی زمین و اختلاط با آبهای خارجی یا سفره های آبدار سطحی تغییر می کند. درجه حرارت آبهای معدنی از کم تا جوش متغیر است . درجه حرارت آب معدنی لاریجان ۶۵ درجه ی سانتیگراد و یکی از چشمه های معدنی الجزایر ۹۶ درجه ی سانتیگراد است. آبهای معدنی را از نظر درجه حرارت می توان به صورت زیر دسته بندی کرد:

۱-آبهای خیلی گرم که حرارت بالاتر از ۴۵ درجه ی سانتیگراد دارند.
۲-آبهای گرم با حرارت ۳۵ تا ۴۵ درجه ی سانتیگراد .
۳- آبهای نیمگرم با دمای ۲۸ الی .

۴ـ آبهای معتدل با دمای ۲۳ الی ۲۸ درجه ی سانتیگراد .

۵ ـ و بالاخره آبهای سرد که حرارت زیر ۲۳ درجه ی سانتیگراد دارند.

آبهای رادیواکتیو:

آبهای رادیو اکتیو یا پرتوزا به آب هایی گفته می شود که در آن ها گاز رادون یا عناصری مانند رادیوم به صورت محلول وجود داشته باشد . آبهای رادیو اکتیو از نظر درمانی جزو مهمترین آبهای معدنی هستند و معمولا از دسته ی آبهای معدنی گرم به شمار می روند. در این آبها املاح مختلف رادیم و توریم به صورت محلول وجود دارد که بر اثر استحاله و تجزیه منجر به گاز رادون و تورون می شوند ولی به علت نیمه عمر کم تورون، بخش مهم گازهای رادیواکتیو را در آبهای معدنی، رادون تشکیل می دهد. منشاء رادیواکتیویته این آبها زمینه هایی است که آب از آنها عبور کرده است. آبهایی که از زمین هایی با ترکیبات گرانیتی، مونازیتی و بازالتی عبور می کنند، نمکهایی از عناصر رادیواکتیو به صورت محلول دارند . وجود این ترکیبات سبب می شود که مناطق مذکور دارای رادیواکتیویته ی طبیعی بالا و چشمه های رادیواکتیو گرم باشد که اغلب جهت درمان بیماران از آنها استفاده می شود.

مهمترین چشمه های رادیو اکتیو جهان در کرالای هند، برزیل، آفریقای جنوبی، استرالیا، مالزی و ایالت متحده آمریکا است. در ایران نیز چشمه های معدنی رامسر یکی از چند منطقه در جهان است که رادیواکتیویته ی بالایی دارد . چشمه های آب گرم رامسر دارای مواد رادیواکتیو و گاز رادون هستند و چنانچه مورد توجه قرار گیرند می توانند یکی از جاذبه های مهم توریستی و درآمد ملی کشورمان باشند.

رامسر

رامسر

صنعت جهانگردی :

آبهای معدنی می توانند یکی از جاذبه های توریستی را فراهم آورند و از نظر اقتصادی منبع درآمد مهمی باشند. در اکثر کشورها از این منابع طبیعی جهت جلب گردشگران از سراسر جهان استفاده می شود. در کشور ایتالیا به طور متوسط سالانه ۱۲۵۰۰۰۰ نفر از آبهای معدنی استفاده می کنند که آنان خارجی هستند. در آلمان ۱۶۵۰۰۰۰ نفر در شوروی سابق حدود ۶ میلیون نفر و در فرانسه صدها هزار نفر هر سال از آبهای معدنی استفاده می کنند. در این کشورها صدها پزشک متخصص در هزاران ایستگاه آب معدنی، هتل ها و متل های مجهز ، پذیرای بیماران و جهانگردان هستند. کشور ژاپن نیز دارای ۱۲۰۰۰ چشمه ی معدنی است و آمارهای به دست آمده نشان داده است که به طور متوسط هر ژاپنی یک بار در سال از آبهای معدنی استفاده می کند.

آب درمانی :

استفاده از آب چشمه های معدنی به عنوان درمان، سابقه ی چندهزار ساله دارد ولی طی قرن اخیر بر اثر پژوهش ها و بررسی های علمی انجام شده روی آبهای معدنی، استفاده ی درمانی آنها به طور جدی روز به روز گسترش یافته است. آبهای معدنی بر حسب نوع و املاح معدنی موجود در آنها دارای کاربردهای گوناگون هستند، ولی علاوه بر خواص فیزیکوشیمیایی آب باید به عواملی مانند آب و هوای منطقه، ارتفاع از سطح دریا، روش درمان و وضعیت سلامت افراد توجه کرد. به عنوان مثال استفاده از آبهای گرم معدنی به بیماران فشار خونی، قلبی، عروقی، مسلول، کلیوی و سرطانی توصیه نمی شود. ضمناً باید دوره ی درمان، فصل استفاده و نیز منظم بودن درمان رعایت گردد. حتا ممکن است عکس العمل افراد در دوره های مختلف درمان با هم متفاوت باشد و مثلا فردی در یک دوره، عکس العمل مناسب و در دوره ی دیگری واکنش نامناسب نشان دهد که در این صورت نباید درمان را قطع نمود.

به علاوه ممکن است عکس العمل افراد مختلف نسبت به یک روش خاص متفاوت باشد و بستگی به شرایط بیمار دارد. عده ای از افراد پس از استفاده از آبهای معدنی دچار برخی عوارض می شوند که به بحران آبمعدنی معروف است . موردهایی همچون خستگی، تعرق زیاد، بالارفتن فشار خون و دمای بدن، تنگی نفس، کوفتگی، بدخوابی، اضطراب، افزایش ضربان قلب، بی اشتهایی و بی حوصلگی از آن جمله اند . طول مدت درمان از یک تا چهار هفته، بنابر توصیه ی پزشک تغییر می کند و در این مدت استراحت، ورزش، رژیم غذایی مناسب، آرامش، نظم و استفاده از هوای آزاد در کارایی درمان بسیار موثر است.

روش های مختلف درمان عبارتند از: نوشیدن، استحمام کردن، دوش گرفتن، شست و شو دادن موضعی، تزریق کردن، بخور دادن و گل درمانی .

دریاچه ی ارومیه ـ گل درمانی

دریاچه ی ارومیه ـ گل درمانی

دسته بندی آبهای معدنی :

آبهای معدنی بر حسب ترکیبات شیمیایی موجود در آنها جهت درمان به صورت زیر دسته بندی می شوند:

۱- آبهای گوگردی (سولفوره)

این آبها را می توان به طریق تنفسی، به صورت بخور و نوشیدن به کار برد و اکثرا در مورد بیماری های تنفسی، جلدی و رماتیسمی به کار می روند. مانند چشمه ی سادات محله ی سخته سر ( تنکابن ) .

۲- آبهای سولفاته: آبهای سولفاته، کاتیونهای سدیم و منیزیم دارند، ملین و صفرا آورند و برای دفع مواد زائد بدن مانند اوره کاربرد دارند . این آبها چنانچه همراه با آبهای کلریددار باشند به آبهای کلروسولفاته موسومند که خاصیت تسکین دهندگی، ضد خارش و ملین دارند. برای نمونه از آبهای سولفاته می توان چشمه ی آب گرم سراب را نام برد .

۳- آبهای بیکربناته : آبهای بیکربناته هم به صورت نوشیدن و هم جهت تن شستن به کار می روند و به علت گازدار بودن کاربرد خارجی آنها سبب ازدیاد ادرار، کند شدن نبض و باز شدن عروق می گردد . نوشیدن آنها نیز سبب ازدیاد ترشحات معدی، ازدیاد صفرا، بهبود فعالیت کلیه، دفع اسیداوریک و بهبود متابولیسم پروتئیدها، گلوسیدها و کلسترول می شوند. چشمه های خرقان قزوین ( کربناته ) و سرعین اردبیل ( بیکربناته ) از جمله ی این آبها هستند .

۴- آبهای کلروره: این آبها نیز به صورت درون بدنی و بیرون بدنی جهت درمان بیماری های رماتیسم، راشیتیسم، و یا تورم موضعی به کار می روند. استحمام با آبهای کلروره سبب باز شدن عروق محیطی می گردد و بیشتر بصورت غرغره و شست و شوی بینی جهت بیماری های دستگاه تنفسی به کار می روند. این آبها همچنین محرک، مدر و تسکین دهنده اند و سبب تحریک دستگاه گوارش می شوند. مانند چشمه ی قلعه عسکر کرمان .

۵- آبهای آهن دار: این آبها حاوی ترکیب های مختلف آهن هستند و سبب ازدیاد گلبولهای قرمز و هموگلوبین می شوند و جهت درمان بیماریهای کم خونی و نیز بهبود گوارش و رشد بدن به کار می روند. چشمه های آهن آبعلی و آب گرم لاریجان دارای آب آهن دار هستند .

۶- آبهای پرتوزا:

این آبها حاوی گازهای رادیواکتیو به ویژه گاز رادون هستند و کاربرد آنها سبب فزونی فعالیت بافتها می شود و اکثراً برای دردهای رماتیسمی، مفصلی و عصبی به کار می روند . این آبها همچنین در مورد بیماری های جلدی مانند اگزمای پرخارش و نیز بیماری های زنانگی موثرند. نوشیدن آنها سبب دفع اسیداوریک موجود در ادرار و در نتیجه تسکین دردهای مفصلی می شود. چشمه ی آب سیاه رامسر و نیز بیشتر آب های گرم اردبیل از این جمله اند .

: چگونگی استفاده از آبهای معدنی

نحوه ی استفاده از آبهای معدنی به صورت تن شویی در استخر، حوضچه یا ایستادن زیر دوش است و مدت زمان آن بر حسب نوع آب و درجه حرارت محیط برای افراد متفاوت است و بر پایه ی توصیه ی پزشک از چند دقیقه تا چند ساعت تغییر می کند. استفاده از آب سرد ممکن است به ایجاد شوک منجر شود، بنابراین نباید در مورد کودکان به کار رود. در مورد بزرگسالان نیز باید شست و شو به تدریج صورت گیرد و ابتدا از آب سرد و سپس از آب گرم استفاده شود. استفاده از آب گرم نیز باید به آرامی و به تدریج انجام شود. آب گرم سبب بازشدن عروق می شود . همچنین محرک، اشتها آور و خواب آور است. حمام آب گرم را می توان موضعی نیز به کار برد. در مورد استحمام بصورت دوش نیز انواع مختلف پرفشار، کم فشار، بارانی، رشته ای و تیغه ای وجود دارد و نوع عادی آن در درجه حرارت ۲۶ تا ۳۵ درجه ی سانتیگراد به مدت ۲ تا ۱۰ دقیقه و با فشار کم صورت می گیرد که آرام بخش و تسکین دهنده است . دوش سرد یا گرم پرفشار باید به مدت کمتری استفاده شود.

روش شست و شوی موضعی بیشتر در مورد دهان، حلق، بینی و مجرای واژینال به کار می رود. نوع بخور بیشتر با آب گرم با حرارت ۴۲ تا ۴۵ درجه سانتیگراد انجام می شود و به صورت حمام بخار و در مدت زمان معین زیر نظر پزشک جهت درمان بیماری های تنفسی به کار می رود.

در مورد کودکان، از آبهای معدنی سرد به صورت استخرهای ویژه جهت درمان بیماری های فلج و راشیتیسم و زیر نظر پزشک استفاده می شود.

یکی از کاربردهای مهم آبهای معدنی سرد به صورت نوشیدن یا عرضه در بطری های مخصوص است که باید به همان صورتی که از مظهر چشمه خارج می شود تهیه گردد تا از کیفیت آن کاسته نشود. گاهی لازم است کارهایی نظیر حذف ترکیبات آهن و گازها یا افزایش مواد ثانوی به آب صورت گیرد که باید این عملیات در کارخانجات شیشه پرکنی انجام شود.

این کارخانه ها باید مجهز به آزمایشگاه های میکروبیولوژی آب و کارشناسان بهداشت محیط باشند تا عدم آلودگی آنها از هر جهت مورد بررسی قرار گیرد . ضمناً عمل پرکردن شیشه ها باید با نهایت دقت و رعایت کامل ضوابط بهداشتی انجام شود تا از هر گونه اثرات سوء احتمالی جلوگیری شود.

تولید سالانه ی آبهای معدنی در کشور فرانسه میلیاردها بطری در سال است که علاوه بر مصرف داخلی یکی از کالاهای مهم صادراتی فرانسه را تشکیل می دهد.

ارسال پاسخ