تَسوج (یا طَسوج)

شهری در بخش انزابِ شهرستان شبستر در شمال غربی استان آذربایجان شرقی است.

 

موقعیت جغرافیائی شهر تسوج

 

شهر تسوج در ارتفاع حدود ۱۳۷۰ متری، در ۲۷ کیلومتری شمال غربی شهر شبستر و در شمال دریاچه ارومیه واقع شده است.

کوه‌های میشو داغی (ارتفاع بلندترین قله: ح ۶۵۰، ۲ متر) در حدود ده کیلومتری شمال شهر امتداد دارد.تسوج در مسیر سلماس ـ شبستر ـ صوفیان قرار گرفته و از طریق شبستر ـ صوفیان به تبریز [۱] راه دارد.راه آهن تهران ـ تبریز ـ ترکیه در حدود چهار کیلومتری جنوب شهر امتداد دارد.

که یکی از عوامل اصلی توسعه شهر و جذب جمعیت به آن در سی سال گذشته بوده است.

 

جمعیت شهر تسوج

جمعیت تسوج، طبق سرشماری ۱۳۷۵ش، حدود ۱۱۹، ۸ تن بوده است.

پیشینه جغرافیائی تسوج

در تقسیمات کشوری ۱۳۲۳ ش، تسوج یکی از آبادی‌های دهستان اَروانَق/ اَروَنَق.

از توابع شهرستان تبریز در استان سوم (آذربایجان شرقی) ذکر شده است.در ۱۳۳۰ ش، آبادی تسوج به عنوان مرکز دهستان تسوج در بخش شبستر از شهرستان تبریز قرار داشت.که در ۱۳۳۶ش به شهر تبدیل شد.در تقسیمات کشوری ۱۳۵۵ش، شهر/ دهستان تسوج در بخش شبسترِ شهرستان تبریز ذکر شده است.طبق تصویب نامه هیئت وزیران، با تشکیل شهرستان شبستر در ۱۳۶۸ش، شهر تسوج در بخش مرکزی آن قرار گرفت .

و با تشکیل بخش انزاب در ۱۳۷۵ش، به مرکزیت آن در آمد.

 

آثار تاریخی شهر تسوج

۱- مسجد جامع با ۲۴ ستون و ۳۵ گنبد آجری که برخی، بنای اولیه آن را به دوره ایلخانیان نسبت می‌دهند.

و فرمانی به تاریخ ۹۸۹ از سلطان محمد خدا بنده صفوی (حک: ۹۸۵ـ۹۹۶) بر بالای درِ ورودی آن نصب شده است.این مسجد در ۱۲۵۲ در دوره محمد شاه قاجار تعمیر شده است.۲- کاروانسرایی که متعلق به دوره شاه عباس اول صفوی (۹۹۶ـ ۱۰۳۸) است.۳- قبری معروف به «قبر علمدار» واقع بر قله علمدارِ کوه‌های میشوداغی .

«اَسکی تسوج» (تسوج کهنه) که ظاهراً از بقایای شهر تاریخی تسوج است.

و میان شهر امروزی تسوج و آبادی الماس در شش کیلومتری شمال شرقی شهر تسوج قرار دارد.اسکی تسوج به صورت تپه است و در آن اشیای سفالی و ابزارهای جنگی قدیمی یافته شده است.

نام دیگر شهر تسوج

ظاهراً نام تسوج را نخستین بار حمد الله مستوفی [۱۴] در قرن هشتم با ضبط «طسوج» آورده است.

توصیف مستوفی از تسوج

با این توضیح که قصبه‌ای است در دو مرحله‌ای تبریز، در جانب غربی و شمال بُحَیره چیچَسْت (دریاچه ارومیه) .

با باغستان بسیار، میوه‌های نیکو، هوایی گرم‌تر از تبریز، مردمانی ترک و تاجیک و حقوق دیوانی کما بیش پنج هزار دینار.وی از منطقه قدیمی ارونق نیز ــ که شهر تسوج در آن واقع بوده ــ نام برده است.در این دوره، دریاچه ارومیه دریای شور طسوج/ طروج نیز خوانده می‌شده است.

علل معروفیت شهر تسوج

ظاهراً از قرن هشتم به بعد، تسوج به لحاظ قرار داشتن در مسیر شهرهای بزرگ و مهمی مانند تبریز و شبستر و خوی اهمیت بسیاری داشته است،به طوری که حافظ ابرو در ذکر رفتن سلطان احمد (حک: ۷۴۲ـ۷۹۵)، از پادشاهان آل مظفر، به تبریز و کشته شدن وی در آن‌جا.

به عبور وی از راه تسوج اشاره کرده است.

تسوج در قرن نهم و دهم

کلاویخو در اوایل قرن نهم، تسوج را شهری زیبا با نهرهای بسیار و محیطی حدود صد میل وصف کرده .

و میرزا بیگ جُنابدی در اواخر قرن دهم از ولایت تسوج سخن گفته است.

تسوج در قرن یازدهم

در اوایل قرن یازدهم، مقارن حکومت شاه عباس اول صفوی که غرب ایران در معرض هجوم نیروهای عثمانی بود، تسوج و نواحی اطرافش آسیب دید.در ۱۰۱۸ که مراد پاشا، وزیراعظم سلطان عثمانی، قصد حمله به آذربایجان را داشت.

سپاهیان شاه عباس برای غلبه بر آنان، در صدد تخریب منازل بین راه لشکریان دشمن بر آمدند.

از این رو اهالی، ولایت تسوج را به همراه اموال منقول‌شان به مکانی دیگر کوچاندند و هر آن‌چه را که در ولایت باقی‌مانده بود، به آتش کشیدند.

تسوج در قرن دوازدهم

تسوج در ۱۱۹۳ بر اثر زلزله‌ای شدید ویران شد.

ظاهراً همان است که امروزه ویرانه‌های آن را اسکی تسوج یا تسوج کهنه می‌نامند.و تسوجی که نام آن از دوره زندیه (ح ۱۱۶۳ـ ح۱۲۰۸) به بعد در منابع آمده، یک آبادی بوده.که پس از زلزله در کنار ویرانه‌های شهر تاریخی احداث شده و همین تسوج امروزی است.

موقعیت استراتژی تسوج در قرن دوازدهم

در ۱۱۹۸ تسوج محل اجتماع نیروهای محمد قلی خان (حاکم ارومیه) .

و احمد خان دنبلی (حاکم خوی) بر ضد صادق خان (حاکم سراب) بود، زیرا وی قصد تسخیر تبریز را داشت.

تسوج در قرن سیزدهم

در ۱۲۱۴، در دوره فتحعلی شاه قاجار، تسوج یکی از مکان‌های عبور اردوی عباس میرزا برای سرکوب جعفر قلی خان دنبلی، حاکم خوی، بود.

تسوج در ۱۲۲۲ بر اثر زلزله به شدت ویران شد، [ حداقل تا نیم قرن بعد مطلب چندانی درباره آن در منابع نیامد.در سفرنامه فرخ خان امین الدوله غفاری، سفیر کبیر ایران در ۱۲۷۲، به عبور وی از تسوج به منظور عقد عهد نامه پاریس اشاره شده است. تسوج در ۱۲۷۴ برای بار سوم بر اثر زلزله ویران شد.ادیب الملک در دافع الغرور [۲۷] در باره ویرانی و تلفات آن مطالبی نوشته است.

تسوج در قرن چهاردهم

جکسون در سفرش به آذربایجان در ۱۳۲۱/۱۹۰۳، از آبادی تسوج در دشت سلماس نام برده است.

[۲۸] از آن تاریخ به بعد، تسوج درگیر نابسامانی‌هایی بود که تا اواخر دوره قاجار ادامه داشت.

در جریان انقلاب مشروطه (۱۳۲۳ـ۱۳۲۷) و در پی آن وقوع انقلاب آذربایجان ــ که سبب شد نیروهای دولتی در ۱۳۲۶ تبریز را محاصره کنند.و به دنبال آن قوای روسیه به ایران وارد شود ــ تسوج نیز درگیر نابسامانی‌های ناشی از آن شد.در دوره احمد شاه و در جریان توطئه انگلیس برای متحد کردن کردهای ایران و عثمانی.

به منظور مستقل کردن کردستان ــ که به آشوب‌هایی در آذربایجان منجر شد ــ تسوج یکی از اردوگاه‌های قوای دولتی در برابر این آشوب‌ها بود.در ۱۳۳۰ ش تسوج با ۳۰۴، ۴ تن جمعیت، قصبه دهستان تسوج ضبط شده است.

مشاهیر شهر تسوج

از جمله افراد بنام تسوج، «ملا عبد النبی طسوجی» است.وی فقیه و حکیم و ریاضی‌دان و یکی از پنج عالم طراز اول دوره دوم مجلس شورا، در دوره مشروطه، بوده است.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *