پرکاربرد ترین اوزان شعر فارسی

پرکاربرد ترین اوزان شعر فارسی

اوزان شعر فارسی بر سه نوع است: الف- اوزانی که شاعران به آن ها شعر سروده اند و تعداد آن ها بیشتر از۲۵۰ تاست ب- اوزانی که عروضیان خود برای آن ها شعری به عنوان مثال آورده اند.ج-اوزانی که مثال برای آنها آورده نشده است.

تعداد اوزان پرکاربرد را یکی از محققان ۲۹ تا دانسته و دیگری ۳۳تا
این اوزان را بر مبنای نظم میان هجا های کوتاه و بلند آنها می توان به ۹ گروه، که هر کدام شامل ۲ یا ۳ وزن هستند، و ۵ تکوزن مرتب کرد. در عروض سنتی بعضی از اوزان منظم با ارکانی تقطیع شده که نظم آ نها را نشان نمی دهد ولی به گوش کسانی که با عروض سنتی آشنا دارند ما نوس است.
گروه های اوزان:
گروه یک:
۱) فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن ( رمل مثمن سالم)
روزگار است این که گه عزت دهد گه خوار دارد
چرخ بازیگر ازین بازیچه ها بسیار دارد
۲) فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن‌‌ (رمل مثمن محذوف)
ای مسلمان فغان از جور چرخ چنبری
وز نفاق تیر و قصد ماه و کید مشتری
۳) فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
هر کس از زن خود شد یار من
از درون من نجست اسرار من
گروه دوم:
۱) فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن ( رمل مثمن مخبون )
نظر آوردم و بردم که وجودی به تو ماند
همه اسمند و تو جسمی،همه جسمن و تو روحی
۲) فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبئن محذوف )
نه من خام طمع عشق تو می ورزم و بس
که چو من سوخته در خیل تو بسیاری هست
۳) :فعلاتن فعلاتن فعلن
بت خود را بشکن خوار و ذلیل
نامور شو به فتوت چو خلیل
گروه سه
۱) مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن ( رجز مثمن مطوی)
عشق تو بر بود ز من مایه ی مایی و منی
خود نبود عشق تو را چاره ز بی خویشتنی
۲) مفتعلن مفتعلن فاعلن ( منسرح مثمن مطوی مکشوف . این وزن دوری است )
کرده گلو پر ز باد قمری سنجاب پوش
کبک فرو ریخته مشک به سوراخ گوش
گروخ چهارم
۱) مستفعل مستفعل مستفعل مستف (هزج مثمن اخرب مکوف محذوب )
تا کی به تمنای وصال تو یگانه
اشکم شود ازهر مژه چون سیل روانه
۲) مستفعل مستفعل مستفعل فع ( هزج مثمن اخرب مکوف مجبوب )
تقدیر که بر آن کشتنت آزرم نداشت
بر حسن جوانیت دل نرم نداشت
این وزن رباعی است
۳) مستفعل مفعولن مستفعلن مفعولن ( هزج مثمن اخرب )
وقتی دل سودایی می رفت به بستا ن
بی خویشتنم کردی بوی گل و ریحان ها
گروه پنجم
۱) مستفعلن مفاعل مستفعلن فعل ( مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوب )
امروز روز شادی و امسال سال گل
نیکوست حال ما، که نکوباد حال گل
۲) مستفعل مفاعل مفعولن ( مضارع مسدس اخرب مکفوف )
ای آن که غمگنی و سزا وا ری
واندر نهان سرشک همی باری
۳) مستفعلن فعولن مستفعلن فعولن ( مضارع مثمن اخرب )
ای باد بامدادی خوش می روی به شادی
پیوند روح کردی پیغام دوست دادی
گروه ششم
۱) مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن ( هزج مثمن سالم )
مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم
جرس فزیاد می دارد که بر بندید محمل ها
۲) مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن ( هزج مسدس محذوف )
الهی سینه ای ده آتش افروز
در آن سینه دلی وان دل همه سوز
گروه هفتم
۱) فعولن فعولن فعولن فعولن (متقارب مثمن سالم)
به سبزه درون لاله ی نو شکفته
عقیق است گویی به پیروزه اندر
۲) فعولن فعولن فعولن فعل ( متقارب مثمن محذوف )
مگردان سر از دین از راستی
که خشم خدا آورد کاستی
گروه هشتم
۱)
مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن ( مجتث مثمن مخبون )
گرم عذاب نمایی به داغ و درد جدایی
شکنجه صبر ندارم بریز خونم و رستی
۲)
مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن ( مجنث مثمن مخبون محذوف )
به حسن خلق و وفا به یار ما نرسید
تو را درین سخن انکار کار ما نرسید
گرو نهم
۱) مستفعل فاعلات مستفعل ( هزج مسدس اخرب مقبوض )
از کرده ی خویشتن پشیمانم
جز توبه ره دیگر نمی دانم
۲) مستفعل فاعلات فع لن ( هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف )
لاف از سخن چو در توان زد
آن خشت بود که پر توان زد

نام اوزان حاصل از تکرار ارکان چنین است:
مفاعیلن هزج
فاعلاتن رمل
مستفعلن رجز
فعولن متقارب

فعلاتن رمل مخبون
مفتعلن رجز مطوی
مفاعلن هزج مقبوض

نان اوزان حاصل از تناوب ارکان چنین است:
مفاعلن فعلاتن، مجبث مخبون
مفعول مفاعیلن ( مستفعل مفعولن )، هزج اخرب
فعلات فاعلاتن، رمل مشکول
مفعول فاعلاتن ( مستفعلن فعولن )، مضارع اخرب
اگر چه واحد وزن شعر فارسی مصراع است اما در عروض سنتی واحد وزن را به پیروی از عروض عرب بیت(دو مصراع ) گرفته اند، لذا اگر بیتی هشت یا شش یا رکن داشته باشد به ترتیب مثمن، مسدس،مربع نامیده می شوند. مثلا وزن تشکیل شده است از هشت مستفعلن رجز مثمن سالم و وزن متشکل از مفاعلن فعلاتن دو بار مجتث مخبون نام دارد. اگر از آخر رکن پایانی وزن یک هجا حذف شود وزن حاصل را معمولا محذوف می نامند .مثلات اگر بیتی هشت فاعلاتن باشد رمل مثمن سالم نام دارد ولی اگر یک هجا از آخر آن فاعلاتن پایان مصراع حذف شود به صورت فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن درز می آید و رمل مثمن محذوف نامیده می شود.
فاعلاتن فاعلاتن فاعلن رمل مسدس محذوف نام دارد.
فاعلاتن فاعلاتن فاعل رمل مسدس محذوف نام دارد.
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن هزج مسدس سالم نام دارد
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل هزج مسدس محذوف نام دارد.
و غیره…..

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *